Op 31 mei maak je op de Molenfeesten kennis met meer dan 50 ambachten. Eén daarvan is uiterst bijzonder en zeldzaam: kuiper. Houten vaten lijken iets uit een ver verleden, maar achter dit vak schuilt techniek, precisie en passie. We spraken met één van de weinige actieve kuipers in België, Lommelaar Hannes Coninx.
Vertel eens, wat doet een kuiper zoals jij?
“Ik maak en herstel houten wijnvaten. Dat is de beknopte en heel simpele versie (lacht).”
Hoeveel kuipers zijn er in België?
“We zijn nog met drie actieve kuipers. Samen hebben we het Kuipersteam Bonami opgericht, waarmee we grote projecten aanpakken zoals grotere foeders (grote eikenhouten vaten) restaureren en demonstraties geven.”
Waarom zijn er zo weinig kuipers?
“Met de tijd zijn veel houten vaten vervangen door inox en plastic. In de wijn- en bierwereld werken ze vaak met inox vaten waarin ze bijvoorbeeld ‘theezakken’ met houtschilfers of houten planken laten trekken om toch nog wat smaak te krijgen. Dat is sneller en vraagt minder onderhoud, maar het is niet hetzelfde als een houten vat.”
Een houten vat leeft: het kan uitzetten, krimpen en zelfs barsten als je het niet goed behandelt.
Waarin verschilt zo’n vat van een metalen variant?
“Vooral het onderhoud en de kennis die erbij komen kijken. Een houten vat leeft: het kan uitzetten, krimpen en zelfs barsten als je het niet goed behandelt. Het is een echt natuurproduct waar simpelweg niet mee te foefelen valt. Bij inox heb je dat niet. Maar tegelijk mis je de interactie tussen het hout en de vloeistof. Die is heel belangrijk voor de smaak bij sommige dranken en ontwikkelt zich in een houten vat langzaam over meerdere jaren.”
Hoe ben je in deze stiel terechtgekomen?
“Eigenlijk uit goesting om terug met massief hout bezig te zijn. Ik ben opgeleid als schrijnwerker, maar werkte — en werk nog steeds — in de chemische sector. Dat miste iets. Via een opleiding kwam ik in contact met kuiperij. Ik vond het interessant, maar was niet meteen overtuigd … tot we met de opleiding op bezoek gingen bij een kuiperij van een grote geuzebrouwerij. Daar zag ik voor het eerst enorme vaten van meer dan drie meter hoog. Toen was ik meteen verkocht.”
Was dat het moment waarop je dacht: dit wil ik doen?
“Absoluut. Die schaal, die techniek, de ronding en vooral de passie van vakmensen die erover vertelden … dat werkte aanstekelijk. Kort daarna ben ik in de leer gegaan bij een ervaren kuipster, Marleen Bonami. Zij was één van de drie kuipers die toen actief waren in België. Bij haar heb ik het vak echt in de vingers gekregen. Elk vrij moment was ik in het atelier. Meekijken, maar vooral meewerken. Dat is de enige manier om het onder de knie te krijgen. Marleen maakt vooral bloemkuipen, grote houten plantenbakken. Tijdens mijn opleiding werkte ik mee aan kuipen die vandaag nog altijd in de tuin van het Rubenshuis in Antwerpen staan.”
Wat maakt het kuipersvak zo complex?
“Alles moet kloppen. Je werkt met gebogen hout, zonder lijm. De dichtheid van het vat komt puur door de vorm en de spanning van het hout. Eén kleine fout en het vat lekt. Bovendien heb je te maken met verschillende houtsoorten, branding, toasting ... Je moet een grote portie passie hebben om met de complexiteit te willen omgaan en veel interesse te hebben om te leren.”
Werk je vooral aan nieuwe vaten of aan herstellingen?
“Vooral restauraties. Dat is meestal duurzamer én een stuk goedkoper dan een nieuw vat. Veel mensen weten alleen niet dat het mogelijk is, terwijl een goed houten vat tientallen jaren meegaat — soms zelfs meer dan honderd jaar. Wat we doen, hangt af van het probleem: soms vervangen we een onderdeel, soms halen we het vat volledig open en bouwen we het opnieuw op. Bij grote vaten ben je al snel een week voltijds bezig. En dat gebeurt meestal ter plaatse omdat die vaten simpelweg niet te verplaatsen zijn.”
Zo’n restauraties klinken erg complex.
“Ja, je moet met veel factoren tegelijk rekening houden: de houtsoort, de oorspronkelijke branding, de staat van het vat … Het is geen exacte wetenschap, maar wel een goed berekende gok. We proberen zo dicht mogelijk bij het originele te blijven, maar je kan nooit alles exact namaken. Zeker bij smaak speelt dat mee. En je weet pas echt of het juist zit wanneer het vat opnieuw in gebruik is.”
Is het kuipen ook fysiek zwaar werk?
“Zeker, het is en blijft echte handarbeid. Je werkt met zware eiken balken, soms tot 10 centimeter dik en wel 7 meter lang. En alles moet perfect passen, want anders gaat het vat lekken. Het vraagt niet alleen kracht, maar ook veel precisie.”
Je werkt met zware eiken balken, soms tot 10 centimeter dik en wel 7 meter lang. En alles moet perfect passen, want anders gaat het vat lekken.
Hoe ziet de toekomst van het ambacht eruit?
“Dat is moeilijk te voorspellen. In België en Nederland zijn we nog met een handvol. In landen zoals Frankrijk leeft het meer, maar hier is het bijna verdwenen. Als mensen weten dat restaureren mogelijk is en wat de meerwaarde is van hout, kan de vraag stijgen. En als de vraag stijgt, volgen er misschien nieuwe kuipers.”
Je geeft binnenkort een workshop tijdens de Molenfeesten. Wat mogen mensen verwachten?
“Ze gaan zelf een bloemkuip maken. Ze werken met hun handen en nemen iets mee naar huis dat – met het nodige onderhoud – tot wel 20 jaar kan meegaan. Dat is het mooie eraan.”
Tot slot: wat hoop je dat mensen onthouden van jouw workshop?
“Dat ze beseffen hoeveel werk en kennis er achter zo’n vat zit. En dat ze trots zijn op wat ze zelf gemaakt hebben. Misschien kan ik zelfs mensen warm maken om zélf kuiper te worden!”
